Những suy tư của MAI :

Sáng tác kém sút, tranh bán cũng không bằng năm ngoái, có phải vì sự cạnh tranh vì số nghệ sĩ mỗi năm một tăng lên hay tại con người thiếu cảm hứng, thiếu đề tài, còn mấy bức tranh mà vẽ mãi không xong. Làm người yêu của nghệ thuật không phải dễ, nhất là khi trót sinh vào làm dân Việt Nam, một xứ nhỏ bé mà chở trên lưng không biết bao nhiêu là tang tóc, lại còn mang nặng thành kiến. Chiến tranh dày xéo không cho ngủ, không cho ăn.
Nếu có ai nghịch mang tất cả xác chết từ hai mươi năm nay ra trải lên khắp đất đai từ Ải Nam Quan tới mũi Cà Mâu cũng chưa chắc đã đủ chỗ.
Sóng gió tạm qua, phải trở về làm việc chứ. Đến một tuổi nào đó, người đàn bà không được quyền ngập ngừng, mà phải dứt khoát giữa hai lối đi. Hoặc là lối đi quanh co gồ ghề, đi một mình, hay là một lối đi nhàn nhã hơn, tuy không hẳn đã hoàn toàn vô ưu tư.
Tôi còn phân vân, có nên khuất phục xã hội để được mang tiếng hiền và ngoan, lệ thuộc vào một người đàn ông, biến mình thành cái máy để hòa nhịp với người ta, một thứ phụ tùng xe hơi. Đền bù lại mỗi tháng khỏi thắc mắc về vấn đề tiền nhà tiền điện tiền nước. Đêm hôm ốm đau có người đi gọi bác sĩ…
Không chịu thế thì phải làm việc nhiều hơn, nhiều hơn nữa, hoặc là bớt tất cả mọi sự xa hoa…
Nhưng tôi đâu có đến nỗi lười, tôi đang sửa soạn một cuộc triển lãm với đề tài là "Những thanh kiếm lịch sử".
Tại sao lại chọn cái tên ấy và cái đề tài ấy ? Có phải tại sinh ra quá muộn màng, cái gì cũng đã có kẻ làm rồi, nghĩ rồi, nói rồi ? Người đến sau chỉ là nhai lại bã cũ, làm sao trong cái bã cũ ấy mà tìm được một chút âm hưởng thừa bỏ quên. Ở Âu Châu có những họa sĩ đã tìm máy móc để cho kịp thời đại, vẽ tranh bằng cái máy sơn xe. Chắc rồi họ sẽ thành công, cũng như cái anh chàng nghệ sĩ già ở Thụy Sĩ, suốt đời đi nhặt áo cũ, len cũ, về rút ra chải chuốt lại, dán lên khung, tạo thành một loại tranh huyễn hoặc của tầm mắt người khi lên cơn loạn hoặc cơn sốt. Rồi cũng sẽ thành công, cũng sẽ có người tìm đến xin mua, xin chưng bày.
Khi con người đã trèo lên Mặt Trăng và cắm vào một ngọn cờ chủ nhân ông rồi thì ai cũng có quyền nuôi hy vọng, nhất là nghệ sĩ.
Những cái tên kiếm như Long Tuyền, Trúc Lâu, Mạc Gia, Can Tương, Bàn Dĩnh, Như Trường v.v…, mỗi thanh kiếm đều có mang một tâm sự u uất mà chưa được cởi mở cho đúng tầm quan trọng, chưa ai đưa lên thành mầu sắc, liệu tôi có đủ tài không ?
Sự cách biệt giữa các dân tộc khác với dân tộc Việt Nam là ở chỗ ấy. Ngoài cái ngôn ngữ phải bỏ cả chục năm ra để học mà làm phương tiện giao dịch, con người còn phải tranh đấu với đủ mọi thứ. Dân tộc Việt Nam sinh ra để trả những tội lỗi của các dân tộc khác làm nên chăng ? Cũng như trong mỗi gia đình có đứa con thông minh, có đứa con đần độn, tật nguyền. Đã thế lại còn thêm sự chia rẽ nhau, không bao giờ một người Việt Nam chịu công nhận người đồng bào của mình xuất sắc hơn mình.
Cuộc triển lãm của tôi rồi chưa chắc đã mang lại kết quả gì nhưng kệ chứ, đã vạch chương trình ra thì làm. Có những nghệ sĩ suốt đời không bày một tấm tranh, không in một quyển sách. Nhưng hãy tự an ủi rằng sự nổi tiếng cấp kỳ lắm khi không phải là thực tài mà là do sự sa sút của người xung quanh, của thời đại…
Mùi kiến cánh bồng bế nhau đi trốn nước lụt thoảng đâu đây, nghệ sĩ và kiến chắc phải có liên hệ với nhau, muốn thành công phải bắt chước cái đức tính kiên nhẫn của lũ kiến. Cái xã hội kiến đặc biệt trong vấn đề yêu đương để bao vệ giống nòi. Lũ kiến đực chỉ có làm mỗi một việc đó. Loài người thì sao ? Đang tiến đến chỗ ấy hay đã từ chỗ ấy vượt qua ? Hoạt động chính trị, bị vào tù, quá khứ tối om như cái hang đá không thắp đèn, tương lai sẽ ra sao ? Muốn làm chính trị phải học thuộc lòng tác phẩm của Machiaveli hoặc cái đường lối bá đạo của Vệ Ưởng lúc đưa ra trình bày với Tần Hiến Công.
Không theo được những bậc thầy ấy thì nên về chăn bò còn sung sướng hơn, nhưng cái gì qua là qua rồi, những sự tù đày tra tấn ! May mà trời tặng cho con người cái khả năng quên !
Mấy con kiến thế mà khôn, chúng nó biết tin bão lụt trước cả những nhà thiên văn có nhiều dụng cụ tối tân. Tại sao các nhà thiên văn không nuôi ngay lấy mỗi ông một cái ổ kiến, có phải khoẻ không ? Tội gì mà vất vả, hay là để chứng tỏ rằng ta hơn lũ kiến ở mấy cái dụng cụ nặng nề. Miền Trung lại bị lụt, năm nào cũng bị lụt, tội nghiệp dân miền Trung không bao giờ được bỏ quên, mỗi khi có thiên tai. Có người giải thích rằng đất miền Trung là đất thiêng mà người miền Trung đã phản bội nên mới bị trời hành như thế. Sự phản bội ấy, theo lời giải thích của người nói, là sự a dua xu thời cái thời dân miền Trung đã đứng lên đạp đổ các đền đài, nơi thờ tự lăng miếu. Nhưng có cuộc cách mạng nào mà chẳng có những sự đổ vỡ như thế ? Nếu quả thật có các đấng thiêng liêng, có Thượng Đế, thì sao không trừng phạt những kẻ đứng lên hô hào, xúi dục, hưởng thụ, còn dân miền Trung thì lại phải cong lưng ra gánh vác. Vô lý, tôi không tin đâu.
Nên phạt tội ai ? Ông quan tòa ký bản án hay tên đao phủ cầm dao chặt đầu ? Người chế tạo khí giới hay người xử dụng khí giới ?
Ông bạn nói với tôi cái ý kiến ấy là cháu của một vị Tổng Trưởng ở bên kia Bến Hải, một kẻ nổi danh là duy vật, là không tin tưởng gì về những thần thuyết, thế mới là hay. Nhưng theo ý tôi thì người miền Trung không phản bội mà lại là bị lừa. Tưởng thay đổi một chính thể để đi đến một chính thể khác cho con người được no đủ hơn, rốt cuộc cũng chỉ là một sự "mầy tránh chỗ cho tao ngồi vào". Có thế thôi chăng ?
Các bạn đề nghị hùn tranh mở một cuộc triển lãm giúp miền Trung, chưa chắc gì đã thu được bao nhiêu nhưng không phải vì thế mà có quyền nằm nhà. Cái khó khăn khi nhận trọng trách làm người là phải biết cưu mang đồng loại và ngay cả khác loại. Chỉ mỗi một điểm ấy là cho phép con người được kiêu hãnh, nếu không làm trọn thì chẳng còn gì nữa.
Tôi chọn hai bức tranh Trúc Lâu và Long Tuyền để đóng góp vào buổi triển lãm, không bày lần này thì bày lần khác cũng vậy. May ra bán được còn có cái cảm giác giúp ích cho quê hương, dầu sự ích lợi rất bé nhỏ.
Người Việt Nam còn phải lo ăn mặc trước đã, chưa nói đến chuyện bỏ tiền ra mua tranh. Ngoài các quan lớn dư dả tiền và có cái mặc cảm giàu quá, vì họ tự biết mình, biết cái gia tài đó ở đâu ra… các quan mới dám bỏ ra tí tiền mua tranh, tuy được treo lên tường, trang hoàng cho ngôi nhà một anh trọc phú thì cũng chẳng hân hạnh gì cho bức tranh… Nhưng nghệ sĩ cũng phải ăn và cũng phải sống như tất cả mọi người, không kể cái sự xét đoán nông cạn của người đời, sự dư dã là biểu hiệu của sự thành công… chưa chắc.
Một vài người bạn hỏi sao Trúc Lâu là hình ảnh của sự phản bội lại không mang mầu vàng ? Vô lý, mầu vàng không thể nào bị hàm oan mãi thế được, đấy là do các ông bà âu tây đặt ra một cách hàm hồ. Chưa nói đến cái định nghĩa của mầu vàng trong cổ thư Trung Hoa : mầu vàng là chính sắc, mầu của đất đai, của trời đất, mầu của áo bào, áo lễ, ác mặc bên trên. Không ai đi may quần mầu vàng, trừ những sự điên cuồng đảo loạn. Mầu phản bội phải là một thứ mầu sắc lẫn lộn, pha trộn.
Long Tuyền theo sách Tấn Thư là một thanh gươm quý, chôn xuống đất mà khí xông đến sao tinh đẩu. Không chắc rằng người đời có thể nhìn nhận qua bức tranh, đâu là khí của bảo kiếm, và đâu là chòm sao tinh đẩu.
Có hề chi, Thượng Đế cho nghệ sĩ có quyền tưởng tượng, và có bổn phận dìu người đời ra khỏi sự trần tục của hằng ngày.
Chưa chắc sẽ có ai thèm nhìn đến hai bức tranh của tôi, nhưng người mẹ nào chẳng thấy con mình là xuất sắc, ông láng giềng không nhìn thấy, đó lại là chuyện khác. Cầu mong cho cả hai bức tranh đừng bị rơi vào tay những phường tục tử, nhưng tục tử thì làm gì có dư tiền mua tranh, khỏi lo. Tuy cũng có kẻ dư tiền muốn khoác chiếc áo mượn, mua nhạc mua sách mua tranh để dọa láng giềng. Biết đâu, cũng có thể nó sẽ rơi vào tay một chú G.I., mang sang tận Hoa Kỳ treo lên nhà để thỉnh thoảng tay cầm cốc uých ky ngồi lim dim thả hồn nhớ tới mấy cô bán ba trên con đường Tự Do.
Bức tranh cũng gặp mười hai bến nước, chẳng biết bến nào đục bến nào trong, hệt như đời một cô con gái…

Những suy tư của SUNG :

Làm nghề giáo sự ở cái nước Việt Nam bị thu hẹp này thật chẳng có gì đáng say mê. Xã hội bắt mỗi người phải mang một chức nghiệp gì mới chịu. Mục đích chỉ để ghi vào danh thiếp, lại một hình thức bịp bợm, dọa dẫm nhau. Một lần sực bắc gặp được những tấm thiệp dài giòng đầy chức vị in bằng ngoại ngữ của các đồng nghiệp, tôi chỉ muốn cười lên thật to. Nhưng sao lại cười, người ta xây nhà cao cửa rộng, đi đâu cũng được nể nang trọng vọng, là chỉ nhờ mấy giòng chức vị giám đốc, chủ tịch, tổng thư ký đó mà thôi.
Cơm gạo cả, sao lại chế diễu người ta, nếu mình không làm được là lỗi tại mình kém thua trong nghệ thuật trơ và lì. Tôi chọn cái nghề này với hy vọng mỗi năm có những ba tháng rỗi rãi để đi đó đi đây. Rốt cuộc chừng nầy tuổi rồi mà mới biết được có mấy nơi, trong nước và ngoài nước. Biết cũng biết một cách vội vàng, chụp giật, đến đâu cũng phải lo nhìn, lo xem, kẻo sợ giấy phép hết hạn, sợ hết ngoại tệ v.v… Đi du lịch như thế đâu có sướng, nhưng trót sinh vào làm con dân một nước nghèo thì phải chịu vậy, chứ than với ai. Đã thế còn thêm sự ham hố của mấy ông giám đốc các tư thục, nếu chính phủ cho phép chắc họ sẽ mở cửa trường quanh năm suốt tháng để bắt học trò đóng tiền không ngừng.
Đến đêm nào cho hỏa châu thôi chiếu sáng lên không gian, cho người dân Việt Nam được ngủ thẳng giấc và trong cơm mơ không còn thấy cảnh bom đạn hãi hùng vì mãi bị chứng kiến, bị đọc, bị nghe hằng ngày. Bao giờ cho hai người Việt Nam không quen biết, gặp nhau mà khỏi bị một áng mây ngờ vực lo lắng, mật vụ chăng ? Việt Cộng chăng ? Ký giả Tổng Nha chăng ? C.I.A. chăng ? Ngay cả những người Việt Nam đã được cái may và không may ra sống ở ngoại quốc cũng không thoát khỏi bầu không khí ngờ vực lẫn nhau ấy. Hai người Việt gặp nhau không dám cười, không dám nhìn, vì không biết đường lối chính trị của người kia ra sao.
Đó là một trong những phát kiến ghê sợ nhất, đáng lên án nhất. Sự gieo căm thù vào lòng người, nhất là những kẻ cùng chung một lịch sử, một giống nòi, một quê hương. Có người tự hào rằng đây là khúc quanh lịch sử, và lịch sử thế giới đang ghi lại trên xác người dân Việt Nam, lấy máu của dân Việt Nam làm mực, một thứ mực không bao giờ phai.
Nhìn những nét mặt thơ ngây của các chú học sinh ngồi trong lớp, tôi thường lo ngại mỗi khi nhận thấy chú nào lơ đãng, hoặc kém sút. Hết hạn tuổi là không được miễn dịch nữa, là phải đi lính, phải mặc bộ quân phục lên mình, phải ra trận, nếu không là con ông cháu cha, không phải là con hoặc em gì của một người đẹp, nhân tình ông lớn.
Ra trận, rồi sẽ bị thương nếu không là chết trận, thây quẳng vào nhà xác từ mấy hôm gia đình mới được tin. Tuy vẫn còn hơn những kẻ chết mà chẳng hay biết đến, thân thể tan nát thành bùn hoà lẫn với sình lầy trong mấy đám ruộng không tên. May mắn là những kẻ được đồng đội đưa ra nghĩa trang, nấm mộ mang tấm ảnh mà nét mặt còn đầy vẻ thơ ngây. Các chú học trò hỏi tôi, thằng con trai Việt Nam phải làm gì ? Nên đặt lý tưởng vào đâu ? Tôi biết trả lời thế nào ? Đi lính ư, ra mà bắn đồng bào ? Trốn lính sống chui sống nhủi, ra đường phải đi lối tắt quanh co, ban đêm phải trèo lên trần nhà nằm ngủ, xanh xao vì thiếu mặt trời, vì không dám rời gian phòng xép thiếu ánh nắng. Trốn ra ngoại quốc làm nghề rửa bát, gác nhà ngủ cho ngoại nhân ?... Nói thế nào, hình ảnh những nấm mồ với giòng chữ "Tổ Quốc ghi ơn" rồi cũng phai mờ với năm tháng… Liệu tổ quốc có ghi ơn thật chăng, hay là tổ quốc quên ngay sau khi hòn đất đầu tiên vừa vứt xuống phủ nấm mộ ?
Chính tôi cũng là đứa trốn lính, trốn một cách công khai lại càng nhục nhã hơn, nhưng có bao giờ ai dại gì mà không lợi dụng sự có thể của mình. Cái nghệ thuật trốn lính của nước Việt Nam chắc sau này phải mang ra công bố để dạy thế giới. Mua cả xác chết để khỏi phải đi trình diện, đố ai dám hiểu nếu không được cắt nghĩa tường tận, và thấy chính người ấy. Có người đi tìm an ủi trong cánh tay một cô gái, cũng là một đường lối trốn cô độc, trốn ưu tư, nhưng nếu không gặp được một tâm hồn bạn mà gặp phải cái máy nói, cái máy nhõng nhẽo, máy ghen thì nguy hơn. Tạo thêm dân để cho các ông bắt đi chết thì tạo làm gì. Anh Văn với chị Thu là một cái chứng cớ, một bài học cho tôi. Sự đẹp đôi bề ngoài chưa đủ, phải là sự đẹp đôi tinh thần mới chống chọi lại với sức tàn phá của thời gian. Xứ Việt Nam quả đã đặc biệt, tại chiến tranh chăng ? Hay bị hai ba nền văn minh đến đô hộ, chụp lên đầu người những mâu thuẫn phức tạp ?
Có lắm gia đình mới thoạt nhìn tưởng chừng như gia đình của chính ông bà Khổng Tử, mà bên trong thì con chửi mẹ, cháu mắng bà. Các cô gái thì lai căng, da vàng, mũi gẫy mà cứ nhất định chạy theo bắt chước những thứ nhan sắc Âu Mỹ. Các cậu trai, thấy người ta mặc áo dài cũng mặc áo dài, người ta để tóc dài cũng bắt chước để tóc dài mà quên nhìn vào gương xem có hợp, hay nó trở nên bệnh hoạn. Đấy mới là tự do, nếu ngày mai tôi muốn nhồng nhộng đánh trần đi đến trường cũng phải để cho tôi làm, không được cản. Như thế mới là kính trọng sự tự do của tôi. Phải vậy chăng ?
Một lý thuyết cần được mang ra để đối chất, phối kiểm lại chăng ? Buồn cười nhất là ngay trong giai đoạn này cũng còn có những xứ gửi nhân viên đến Việt Nam để nhờ chiến tranh giải quyết hộ. Ngày xưa người ta nhờ sốt rét với dịch tả, ngày nay khoa học có tiến bộ, tiêm thuốc và kiêng đừng uống nước bậy bạ thì tránh khỏi. Mấy chú GI chở nước từ xứ nào sang mà thần sốt rét vớ được là quật ngay. Nghĩ mà thương mấy chú lính viễn chinh ấy, giàu cũng là một cái vạ, giá Hoa Kỳ không giàu, không cho ai vay mượn gì, không giúp đỡ ai cả thì hẳn sẽ bớt bị thế giới ghét bỏ.
Nhìn tương lai chỉ thấy màu đỏ của máu và mùi thuốc súng. Quá khứ là một sự đàn áp. Không ở vào giai đoạn náo trong lịch sử mà người Việt bỏ xứ ra đi nhiều như thế, sung sướng được ra đi. Ông nào cũng có một lần thú nhận rằng lúc máy bay cất cánh rồi mới dám tin là ra đi. Cho sự ra đi là một giải thoát ghê gớm lắm. Quy lỗi này về ai ? Ra đi để rồi kêu nhớ nhà nhớ nước, quanh năm vui cái vui của người ta, buồn cái buồn của người ta. Xứ người ta bầu cử tổng thống mình cũng thắc mắc, chỉ sợ ông nào lên mà đổi đường lối chính trị phải đóng thêm thuế thì buồn. Trong khi nước mình có bao nhiêu vấn đề, cần bao nhiêu là cán bộ !
Lại còn cái ý kiến nữa, hôm nay đã đưa lên bàn mổ xẻ thì mổ hết một lần, "gái thời loạn", xứ Việt Nam gái thời loạn được hưởng bao nhiêu là ưu tiên. Du học ngoại quốc cũng dành cho cac cô, khỏi đi lính tức là khỏi chết trẻ. Các cô bán ba thì xe hơi nhà lầu, các bà tướng tá thì đi du lịch ngoại quốc như chị ba chị bảy đi chợ Sài gòn.
Thời loạn mà như thế, không biết sau nầy thời bình các cô còn đi đến đâu ? Mình nói lên các cô các bà lại bảo rằng ganh, mà ganh là phải, tôi ganh hộ cho nam giới thì đã sao ?
Chưa hết, các cô còn xinh đẹp, báo hại cho con người ta say mê để rồi sau đó buông rơi, bắt buộc thằng con trai phải đi biệt kích Hoa Kỳ một cách gián tiếp. Lãnh số tiền tử để an ủi vậy. Có sao, trước sau gì chẳng chết !